Het Zutphens Zonnestelsel

Het Zutphens Zonnestelsel

De verovering van Mercurius (1)

PlanetenPosted by HansSchipper Mon, July 16, 2018 21:07:21

Mercurius “plays it hard to get”

Als je de planeet Mercurius wilt zien, moet je geduld hebben. De grote Copernicus beklaagde zich aan het eind van zijn leven erover dat hij in het vaak mistige Polen de kleine planeet nog nooit aan de ochtend- of avondhemel had mogen aanschouwen. Persoonlijk heb ik vele malen in mijn leven tevergeefs staan turen om er een glimp van op te vangen.


Maar op een dag had ik dan toch geluk. Zes jaar geleden attendeerde een collega mij op een aankondiging in de nieuwsbrief van Govert Schilling van het zeldzaam helder verschijnen van de planeet aan de westelijke avondhemel net na het ondergaan van de Zon. Staande bij het tuinhek zag ik Venus staan sprankelen. Als om dit te onderstrepen hing er een dunne horizontale reep wolk onder. Ook net boven die wolk, maar iets verderop naar het Noorden twinkelde Mercurius. Ik hief een juichkreet aan. Als gevolg hiervan werd ik door een aantal buren bezorgd gadegeslagen, maar dat had ik er graag voor over.

Net als Venus is Mercurius een binnenplaneet. De baan van een binnenplaneet ligt tussen de baan van de Aarde en de Zon in. Daardoor zien we Mercurius altijd in de buurt van de Zon. Staat de Zon hoog aan de hemel, dan wordt de Mercurius overstraalt en zien we de kleine planeet niet. We krijgen alleen maar een kans om Mercurius te zien als de Zon net onder de evenaar staat en Mercurius erboven. Dat is ’s ochtends bij zonsopkomst en ’s avonds bij zonsondergang. In onze contreien wordt het waarnemen dan weer bemoeilijkt door bewolking en ander ongerief.

Oude tijden

De oude volkeren die in droge streken woonden hadden geen last van bewolking boven de kim en Mercurius werd door hen gezien. Dat betekent nog niet dat Mercurius ook als planeet werd herkend, want ja, een planeet, wat was dat nou helemaal voor een woestijnbewoner van 5000 jaar geleden? Die woestijnbewoner interpreteerde het lichtje
binnen zijn toenmalige belevingswereld als een god, net als de andere dwaalsterren.

Mercurius de God

De planeet Mercurius speelde een belangrijke rol in het religieuze leven van veel oude beschavingen. De eerste geregistreerde waarneming zou zijn gedaan door Timocharis in 265 voor Christus.

Als Mercurius ’s ochtends vroeg vóór de Zon opkomt staat de planeet aan de westelijke kant van de Zon. Als Mercurius ’s avonds na de Zon ondergaat staat hij aan de oostelijke kant. De vroege Grieken geloofden dat de oost- en west-elongaties van Mercurius twee afzonderlijke objecten vertegenwoordigden die ze Hermes (avondster) en Apollo (ochtendster) noemden.

Het heeft een tijdje geduurd, maar op een gegeven moment snapten de Grieken dat Mercurius één ding was. Eenmaal zo ver, kreeg de planeet zijn definitieve functie, nl de boodschapper van de goden en de god van de schemering en de dageraad die het opstaan van Zeus aankondigde.

Waarschijnlijk zijn het de oude Egyptenaren die als eersten ontdekten dat Mercurius om de zon cirkelde. Mercurius werd door hen Sabko genoemd, maar ook wel herkend als de kwade ster van Set die omhoog vluchtte voordat hij door de zonnegod Amun-Ra bij zonsopgang werd overwonnen en zou verdwijnen in de schittering van de rijzende zonnegod.

Voor de Germaanse volkeren stond Mercurius bekend als Wodan, en onze woensdag is afgeleid van het originele Wodan's Dag. De huidige naam Mercurius is rechtstreeks afgeleid van de Latijnse naam Mercurius, de Romeinse benaming voor de Griekse god Hermes. De Franse middelste dag van de week heet Mercredi en dat is ook afgeleid van Mercurius. Dezelfde dag in de week hoort dus in verschillende taalgebieden bij vergelijkbare goden. De Nederlandse benaming voor Mercurius is Kwik en Mercurius werd dan ook gezien als een kwieke god. De planeet beweegt zich dan ook opmerkelijk snel rond de Zon in vergelijking met de andere planeten. De God Mercurius wordt vaak afgebeeld met vleugels aan zijn voeten.

De eerste echte Astronoom

Rond 400 v.Chr. doet de eerste echte astronoom, de Griek Eudoxus zo goed en zo kwaad als het gaat wetenschappelijk onderzoek. Van hem wordt gedacht dat hij zijn kennis over planetaire beweging van de Egyptenaren heeft geleerd. Bij hem zie je nog steeds verwarring tussen ochtend- en avondsterren. Hoewel hij de periodieke tijden van de planeten Mars, Jupiter en Saturnus vrij nauwkeurig vermeldde, had hij veel fouten met tijden voor Mercurius en Venus. Dit stond in schril contrast met zijn uitspraken over de synodische perioden: dat wil zeggen, de tijdspanne tussen het terugkeren van planeten in dezelfde configuratie aan de hemel van de aarde. Zijn synodische perioden waren vrij nauwkeurig voor Venus en Mercurius, evenals voor de buitenste planeten. Zo toonde hij nauwkeurige kennis van de tijd dat de sterren in de avond en de ochtend zouden verschijnen, maar leek hij onwetend van hun ware bewegingen rond de zon.

Evenzo herkenden oude astronomen Venus niet als één planeet. Als Venus ten oosten van de zon en na zonsondergang in de westelijke hemel werd gezien, heette de planeet Hesperus. Als Venus ten westen van de zon voor haar opkwam, heette de planeet Phosphorus. In de 12e eeuw voor Christus noemde Homerus Venus maar beschouwde haar als twee objecten. Van Pythagoras wordt gezegd, dat hij rond 500 v.Chr. begreep dat Phosphorus en Hesperus één ding was.

Tegen ongeveer 350 v.Chr., de tijd van Plato, herkenden de Grieken de ochtend- en avondsterren als één planeet. De moderne naam, Mercurius, is de Romeinse naam voor Hermes, de boodschapper van de goden. De Griekse Hermes wordt nog steeds wel gebruikt als het bijvoeglijk naamwoord Hermiaan, hetgeen betekent van of met betrekking tot Mercurius.

Het zijn de Romeinen geweest die Mercurius zijn naam geven. Ze nemen Mercurius over van de Grieken, die daar andere functies bekleedde. Bij de Romeinen is Mercurius in het begin de boodschapper-god en wordt later en passant ook maar even de god van de kleinhandel. Prachtig vind ik het plaatje aan de gevel van het Rockefeller Center. De vleugels aan de voeten heeft hij om sneller te kunnen vliegen van de ene God naar de andere en misschien ook wel om de hitte een beetje te kunnen wegwapperen.






Fill in only if you are not real





The following XHTML tags are allowed: <b>, <br/>, <em>, <i>, <strong>, <u>. CSS styles and Javascript are not permitted.