Het Zutphens Zonnestelsel

Het Zutphens Zonnestelsel

Op bezoek in de Zacharias Jansenstraat

WegbereidersPosted by HansSchipper Fri, December 02, 2016 16:18:38

Als ik in de zomer van 2016 ga kamperen op mijn geliefde schiereiland Walcheren, neem ik mij voor van de gelegenheid gebruik te maken sporen te zoeken die twee Zeeuwse beroemdheden uit de Nederlandse sterrenkunde er mogelijk hebben achtergelaten. De hoofdstad van Zeeland, Middelburg, is immers ooit de woonstede geweest van twee personen die claimden de telescoop te hebben uitgevonden, Hans Lipperhey en Zacharias Jansen. Het valt niet meer met zekerheid te zeggen wie van de twee de echte uitvinder is, maar het wordt zeer waarschijnlijk geacht dat de uitvinding in Middelburg gedaan is.

Rond 1600 zijn beiden brillenslijper, een beroep dat in die tijd enorm in opkomst is. Hans Lipperhey is een uit Duitsland met zijn gezin naar Zeeland gevluchte protestant. Hij staat bekend als een toonbeeld van correctheid. Het verhaal gaat dat zijn kinderen op een dag, in hun spel met twee door Hans vervaardigde lenzen, deze bij toeval achter elkaar houden en dan plotseling het topje van de kerktoren van dichtbij zien. Dit is waarschijnlijk een achteraf door een fantasierijke geschiedschrijver verzonnen verhaal, maar wel leuk.

In 1608 doet Lipprhey een patentaanvraag bij de Staten-Generaal op de door hem vervaardigde kijker. Prins Maurits kan met de kijker vanaf de toren bij de Ridderzaal objecten in Leiden nauwkeurig bekijken. Lipperhey beschouwt de kijker in de eerste plaats als een apparaat waarmee vijandelijke legers kunnen worden bespioneerd. Prins Maurits is legerleider en hij kan de kijker goed gebruiken.

Na Lipperhey dienen nog twee personen een claim in: Metius uit Alkmaar en Zacharias Jansen uit Middelburg. Na veel gesteggel besluiten de Staten-Generaal maanden later om Hans Lipperhey geen patent te verlenen, omdat er te veel onduidelijkheid is.

De geschiedschrijvers geven in eerste instantie Zacharias Jansen alle credits. Dat is misschien de reden dat er zo veel meer straten in Nederland naar Zacharias Jansen genoemd zijn dan naar Hans LIpperhey. Middelburg, Amsterdam, Utrecht en Den Haag kennen Zacharias Jansenstraten en alleen Zwijndrecht en Middelburg eren Hans Lipperhey. Amsterdam had ooit een Hans Lipperheystraat, maar die werd omgedoopt naar James Wattstraat. Nou gun ik James zijn straat, maar het is wel sneu voor Hans. Heeft Science Park in Amsterdam niet ergens een mooie weg die naar Hans Lipperhey vernoemd kan worden?

Ooit heeft de zoon van Zacharias Jansen onder ede verklaard dat zijn vader de uitvinder is, maar ja wat zegt dat. Rondom Zacharias Jansen hangt een zweem van onbetrouwbaarheid. Zo is hij ternauwernood aan een ter dood veroordeling voor valsemunterij ontsnapt.

Latere geschiedschrijvers zijn meer geneigd om Hans Lipperhey aan te wijzen als constructeur van de eerste telescoop.

Wie van de twee het ook geweest mag zijn, feit is dat binnen een jaar na uitvinding de kijker te koop is op een markt in Italië, waar het genie Galileo Galileï onmiddellijk het nut voor de astronomie in ziet. Hij richt een door hemzelf geconstrueerd exemplaar op Jupiter, ziet dat daar vier maantjes om heen draaien en concludeert vervolgens dat niet alles om de Aarde draait. Een revolutie in de wetenschap, waarvan de vriendelijke bescheiden Hans Lipperhey nooit heeft kunnen vermoeden dat hij er een bijdrage aan zou leveren.

Het is al weer tegen het eind van onze zonovergoten vakantie op Walcheren dat ik mij mijn minimissie herinner. Als mijn vrouw en dochters gaan shoppen in Middelburg richt ik mijn schreden, in gezelschap van mijn hond Dorus, in de richting van De Stadsschouwbrug vanwaar het niet ver lopen zou moeten zijn naar de Zacharias Jansenstraat. Mij ontbreekt moderne navigatieapparatuur, maar met vragen kom ik er ook, verwacht ik.

O.K. je komt er ook, maar wel met een omweg. Zo passeer ik onder andere de Nadorstweg, die naar ik nu op Google maps zie, enigszins uit de route van De Stadsschouwburg naar de Zacharias Jansenstraat ligt. Op zich niet erg, want ik zie in de Nadorstweg een kater oversteken en dat had ik niet graag willen missen … nee hoor, grapje.

Zacharias’ straat ligt er koninklijk bij, want de Koningin Emmastraat, de Prins Johan Frisostraat, de Prinses Margrietstraat, de Prins Mauritsstraat en de Prins Hendrikstraat komen erop uit, hetgeen een hele eer is. Er staan beelden, die best mooi zijn, maar een verwijzing naar een van de grootste uitvindingen aller tijden ooit door een Zeeuw gedaan zie ik niet.

Ik besluit op zoek te gaan naar de Hans Lipperheystraat en een passerende postbode brengt uitkomst. Er is geen Hans Lipperheystraat in haar bezorgzône, verzekert ze mij. Ze weet ook niet of er überhaupt een in Middelburg is, maar de naam Lipperhey kent ze wel, want ze heeft een cursus Astronomie voor beginners gevolgd bij de Volkssterrenwacht te Middelburg. Haar man is altijd zo gebiologeerd door de sterrenkunde en zij wilde toch eens weten wat hem zo begeestert. Sinds de cursus is ook zij een fanatiek volger van de wetenschap. Ze kan me de verwikkelingen aan het begin van de zeventiende eeuw precies duiden.

Zo’n gesprek met een postbode verwacht je toch niet, als je gaat kamperen op Walcheren!

Een bezoek aan de Hans Lipperheystraat in Middelburg staat dus nog op mijn verlanglijstje.

Verder hoop ik, in alle bescheidenheid, dat in de toekomst veel gemeenten in Nederland hem gaan eren met een weg, straat of laan en dat Middelburg de sterrenkijker tot een icoon van de stad gaat maken.